VELSEN - Een sober ingerichte bar met daaraan twee mannen, afkomstig uit totaal verschillende hoeken van de minimaatschappij die Tata Steel IJmuiden heet. Dat is de basis van de nieuwe voorstelling ’Onder de rook van de Hoogovens - een avond aan de toog’ van theatergroep De Vlammende Eend.
In het Hoogovensmuseum zijn de repetities voor ’Onder de rook van de Hoogovens – een avond aan de toog’ een week voor de première in volle gang. ,,Als jullie op één lijn gaan staan, ziet het publiek aan de zijkant jullie niet”, zegt Tina Krikke tegen acteurs Ad Knippels (Marcel) en Leòn Ali Çifteci (Eddy). Krikke, samen met Alev Kutluer oprichtster van De Vlammende Eend, is in deze voorstelling zangeres en barvrouw. ,,Die borrelnootjes kraken te hard, misschien moeten we daar pinda’s voor nemen”, merkt iemand op.
Regisseur Alev Kutluer komt even met de tekst naast Çifteci zitten. ,,Kijk, dit zinnetje moet je net anders uitspreken. Jij schaamde je én voor het gedoe met de kleren én voor dat je de weg naar de fabriek niet kon vinden.” Voor Çifteci is het verhaal persoonlijk. Zijn vader werkte daadwerkelijk als staalarbeider.
André Hazes
De voorstelling gaat door waar het vorige toneelstuk, ’Onder de rook van de Hoogovens – een onstuimig familiedrama’, ophield. ,,We hadden het gevoel dat we niet klaar waren”, zegt Christine Otten. ,,Er werd gevraagd om een reprise,” vult Kutluer aan, ,,maar de ontwikkelingen gaan zo hard dat een reprise achterhaald zou voelen.” Wie de voorstelling uit 2023 heeft gezien, zal staalarbeider Eddy en zijn familiegeschiedenis herkennen, maar het stuk is ook goed los te zien.
Het gesprek dat in de loop van de avond op gang komt tussen manager ’Marcel’ en vakbondsman ’Eddy’ is ongemakkelijk, confronterend, maar ook persoonlijk en verhelderend. Schrijver Christine Otten voerde voor het script gesprekken met allerlei mensen bij Tata Steel. ,,Ook met managers, zodat Marcel geen karikatuur zou worden van een boze baas maar een gewoon mens.”
De voorstelling gaat volgens Otten ook over klasse. De manager en de arbeider die elkaar aan de bar tegenkomen, leven in verschillende werelden. Als ’Marcel’ nostalgisch verhaalt over de vliegreisjes naar Spanje die het staalbedrijf vroeger voor het personeel organiseerde, brengt ’Eddy’ hem fijntjes in herinnering dat die tripjes er voor verschillende groepen personeelsleden en hun families heel anders uit zagen. Toch is het niet een en al bitterheid. Er wordt gelachen, gedronken, André Hazes gezongen.
Turbulente tijd
De stem van buiten wordt muzikaal vertolkt door zangeres Krikke en gitarist Jeroen van Olffen. Zij maakten voor de voorstelling eigen composities. Soms is dat een rauwe schreeuw die overal doorheen snijdt, op andere momenten een ingetogen reflectie op de achtergrond. De locatie is net als in 2023 het Hoogovensmuseum op het terrein van het staalbedrijf, ’daar waar belangen van arbeiders, bazen, aandeelhouders, omwonenden en het milieu botsen’.
’Onder de rook van de Hoogovens – een avond aan de toog’ is gemaakt in een turbulente tijd voor Tata Steel IJmuiden. ,,Ik zat op een gegeven moment elke avond naar het journaal te kijken: wat is er nu weer aan de hand, wat moeten we aanpassen?” vertelt Otten.
De bezuinigingen komen zelfs tijdens een repetitie in het Hoogovensmuseum binnenlopen, in de vorm van een museumvrijwilliger die vertelt dat ze deze keer geen kaartjes voor de voorstelling hebben gekregen. ,,Daar gaan we achteraan”, belooft Otten.
Puinhoop
Maar hoewel actuele ontwikkelingen, zoals het voornemen om zo’n 1800 banen te schrappen, allemaal netjes in het script zijn verwerkt, gaat de voorstelling over meer dan de dagelijkse spanningen in en om het bedrijf. ,,Het gaat ook over de puinhoop waar we inzitten”, zegt Otten.
De controverse rondom Tata Steel in IJmuiden staat model voor veranderingen waar ook de rest van Nederland mee worstelt. Vakbondsleden die tegenwoordig niet meer op de PvdA, maar op de PVV stemmen. Een Indiase multinational die de vroegere nationale trots opslokt – en misschien wel uitzuigt. Klimaatzorgen tegenover werkgelegenheid.
Volgens de schrijver verkeren mensen en maatschappij in verwarring. ,,Alsof klimaat tegenover arbeid staat, terwijl het met elkaar verweven is.” Dat is een van de dingen die zij met het stuk wil uitdragen: ,,Uiteindelijk moeten we het samen doen.” De makers hopen dat hun theaterstuk een ’breekijzer’ kan zijn om tot gesprekken te komen. ,,Bij de vorige voorstelling gingen XR-activisten uit het publiek in gesprek met medewerkers van Tata”, vertelt Kutluer. ,,Dat voelde voor veel mensen als een verademing.”
