TROUW: ‘Dit Verdronken Land’: Locatietheater met het landschap als hoofdpersonage

“Hij doet het beter dan mijn Prius!” Muzikant/acteur/componist Erik van der Horst zit vastberaden op de ronkende, roestige trekker die een rol speelt in de voorstelling. Hij heeft hem net leren besturen van een van de vrijwilligers van museumboerderij Adriaans Paradijs bij de speelplek.

“Geweldig, een Ferguson, net als in mijn boek. En uit 1956! Alsof het zo moet zijn”, zegt auteur Renske Jonkman. We kijken met haar en regisseur Marcel Sijm uit over een weids groen graslandschap in de polder boven Alkmaar waar een tribune is verrezen en het houten staketsel van een speelvlak boven de grond uitsteekt.

Haar roman uit 2021 begint in 1607 en beweegt dwars door de tijd, via 1956 naar de toekomst in 2148. Ze wilde het verhaal van het landschap laten zien en daardoorheen verwikkeld het verhaal van de mens. In de voorstelling staat de episode 1956 centraal. Dat was het jaar waarin het meanderende landschap met slootjes en eilandjes, waarop koeien stonden te grazen tot ze door de boeren op schuitjes werden opgehaald, langs de lineaal van de ruilverkaveling werd gelegd.

Het begin van de grootschalige landbouw. Jonkman: “Het is echt een scharniermoment geweest in de geschiedenis. Mijn schoonvader heeft zelf ook nog op zo’n schuit gezeten met z’n koeien. Hij vervloekte dat land en die eilanden en het arbeidsintensieve werk. Want dat wordt ook wel eens vergeten: hele families werkten mee. Ze waren vaak arm, dus ze wilden eigenlijk allemaal wel die modernisering en die verandering. Bijna allemaal.

“Als ik over de dijk loop met de hond en ik kijk op die polders, dan kan ik op droge zomerse dagen de lijnen van de oude sloten nog zien lopen, omdat het een andere structuur heeft. Dat landschap is een soort overtrekpapier, je ziet gewoon het verhaal erdoorheen schijnen van wat het ooit was.”

In haar roman schetst ze hoe de drie jonge leden van het gezin Endegeest – Krijn, Lucas en Janna – na de onverwachte dood van hun vader verschillend reageren op die aangekondigde verandering in hun boerenbestaan. De een droomt ervan, de ander voelt het als verraad aan het land dat hen grootbracht. Aanjager van de ruilverkaveling is het personage De Blauw, gespeeld door Van der Horst.

Net als Renske Jonkman heeft regisseur Sijm zijn roots in dit landschap liggen. Hij woont in Amsterdam, maar voelt zich nog altijd betrokken bij dit gebied. “Ik kom uit de Westwoudse klei, tussen Hoorn, Medemblik en Enkhuizen. Ik ben vanaf mijn achtste altijd op het land geweest en heb op mijn zeventiende nog een half jaar als landarbeider gewerkt.”

Jonkman kwam na tien jaar in Amsterdam te hebben gewoond terug naar de polder van haar jeugd, bij Heerhugowaard. “Toen ik terugkwam na die jaren in de stad, ging ik anders naar het landschap kijken. In je jeugd neem je het voor lief zoals het is. Ik zag ineens overal de hand van de nietige mens, hoe hij dat weidse landschap wil domineren. Hoe hij de hele tijd bezig is om het te bedwingen met ringvaarten en slootjes, en de ruilverkaveling natuurlijk. Dat wilde ik in mijn roman vastleggen.”

Sijm knikt: “Ik heb precies hetzelfde. Ik ben ooit weggegaan. Als je dan terugkomt, kijk je anders. Dan zie je die uitgestrekte kleurige velden met die bollen en denk je: allemaal monocultuur, we hebben nauwelijks nog insecten, de schimmels in de grond gaan zwaar achteruit, er wordt gif gebruikt. Hoe gezond is dat land nog? De acteurs zeiden gisteren: ‘Nou lekker dan, Marcel, nu kunnen we helemaal niet meer genieten!’ Want toen ze hier kwamen was het: ‘Ah, wat mooi!’”

De balans tussen natuur en economie en de mens in het landschap, het zijn thema’s die artistiek leider Ilse van Dijk heel belangrijk vindt en die dan ook terugkomen in de programmering van Karavaan. Zij vroeg de jonge schrijver Hendrik de Pecker om Jonkmans roman tot toneel te bewerken. Marcel Sijm: “Het is echt muziektheater geworden, daarom hebben ze mij gevraagd. Ik ben een muziektheater-man.” Sijm regisseerde bij De Nationale Opera, maar ook Spinvis en cabaretiers.

Al is zijn Westfriese achtergrond natuurlijk mooi meegenomen. De regisseur voelt zich als een vis in het water als hij staand in het gras enthousiast het toneelbeeld beschrijft. “We zitten hier nog op een klein stukje ‘kadetjesland’, zoals ze dat noemen, met van die greppels. Daarachter ligt allemaal raaigras, groen asfalt eigenlijk, eiwitrijk, veel vlees, weinig kruiden, terwijl hier op het kadetjesland juist veel kruiden staan.

“Dat is een beetje hoe het vroeger was, het oude erf bij de boerderij. Daar zie je een polsstok staan, en de zeisen tegen dat schuurtje, daar doen we een choreografie mee. We hebben een koor van acht mensen die een dansje doen. Het staketsel waarop gespeeld wordt, is van hout, net boven het landschap. Voor mij gaat dat heel erg over je voeten boven water houden.”

Voor het ontwerp tekende Luca Andrea Stappers. Dieuweke van Rij, ook van de opera, maakte de kostuums. De acteurs dragen allemaal hetzelfde en hebben Crocs aan, waarmee ze het water in kunnen. Sijm: “En ja, die oude Ferguson waar Erik van der Horst als De Blauw op rijdt, is helemaal doorgeroest. Ach, we doen het ermee. Mooi toch? Erik had een beetje een neiging om die De Blauw als de boeman neer te zetten, maar dat klopt niet. Het was wel iemand met een visie. Misschien ging het er te Amerikaans aan toe, dat schematisch invullen van het landschap, maar er moest echt iets gebeuren.”

Renske Jonkman vult aan: “Ik heb voor mijn boek heel veel boeren geïnterviewd. Wat op zich al prachtig was, omdat hun verhalen anders zouden verdwijnen. Ze vertelden hoe hard werken het vroeger was. Aangezien iedereen in het gezin meewerkte, kon niemand studeren of iets anders gaan doen.

“Door die ruilverkaveling en de modernisering waren niet langer alle handen nodig en konden sommige kinderen binnen het gezin wel verder kijken. Stel je voor, anders zaten we nu nog steeds met z’n allen op die schuiten. Dus dat is het positieve geweest. Deze buitenlocatie, overgeleverd aan de elementen, het past ook zo goed bij het verhaal. En de muziek is prachtig.”

Sijm: “Eigenlijk is het landschap het hoofdpersonage, die drie boeren leven erop en moeten beslissingen nemen. We zeggen altijd: we zijn Nederlanders. Maar wat bindt ons nu echt? Nou: dat is die grond! En hoe willen we dat die eruitziet? Je boek is fantastisch materiaal, Renske. Bij alles wat je zegt, denk ik: ja, we hebben het goed begrepen.”